Шим тэжээлийг бид хоол хүнснээс авдаг ба уураг, нүүрс ус, өөх тос, эрдэс бодис, амин дэм, ус тэргүүтэй хүний биед зайлшгүй шаардлагатай 20 гаруй төрлийн шим тэжээлт бодис байдаг.
Хоол хүнсээр дамжин орсон уураг, нүүрс ус, өөх тос зэрэг шимт бодисууд нь хүний бие махбодид боловсрогдох, шингэх, гадагшлах явцдаа тодорхой хэмжээний илч буюу дулаан ялгаруулснаар биеийн дулааныг хадгалах, эд эсийн нөхөн төлжилт, бие мах бодийн сэргэлт, дасгал хөдөлгөөн зэрэг булчингийн үйл ажиллагаанд зарцуулагдаж байдаг. Тийм учраас бид хоол, хүнсний бүтээгдэхүүнээ сонгохдоо уураг, нүүрс ус, өөх тосны зохистой харьцааг харгалзан үзэх нь маш чухал.
Зайлшгүй шаардлагатай амин дэм буюу Витамин A, B, C, Д, E, K, антиоксидант, кальци, төмөр, цайр, селен, магни, иод зэрэг эрдэс бодисууд нь хүний бие махбодийн өсөлт төлжилт, хэвийн үйл ажиллагааг хадгалан, эрүүл амьдрахад тодорхой хэмжээгээр зайлшгүй шаардагддаг.
Шим тэжээлийг ач холбогдлоор , тоо хэмжээгээр ,чиг үүргийнх нь дагуу тус тус ангилдаг.
Шим тэжээлийг ач холбогдлын дагуу ангилах нь:
Бие махбодийн бүрэн ажиллагаатай байхын тулд бодисын солилцооны үйл явцын ач холбогдлын дагуу тэдгээрийг хоёр бүлэгт ангилдаг.
1.Шаардлагатай тэжээллэг бодисууд
Бие махбодийн хэвийн үйл ажиллагааг хангахын тулд эдгээр шим тэжээлийг хэрэглэх шаардлагатай байдаг, учир нь энэ нь тэдгээрийг нэгтгэж чадахгүй.
Энэ бүлэгт зарим витамин (A, D, E, K, рибофлавин, ниацин, тиамин, В12, В6), бусад эрдэс бодис (төмөр, цайр, кальци, магни, фосфор, зэс, иод, фтор, натри, кали), өөх тос ордог. Мөн амьдралд шаардлагатай амин хүчил, амин хүчил, хүчилтөрөгч ба ус нь багтдаг.
2.Шаардлагагүй шим тэжээл
Эдгээр нь бие махбодийг хангалттай хэмжээгээр нэгтгэдэг боловч түүний өсөлт, хадгалалт, хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй бодис юм.
Эдгээр шим тэжээлийн дотор зарим хүнсний ногоонд байдаг антиоксидант ба фитохимийн бодисууд байдаг. Түүний байнгын хэрэглээ шаардлагагүй боловч эдгээр нь бие махбодийн зарим үйл ажиллагааг сайжруулахад тусалдаг.
Тоо хэмжээний дагуу ангилах нь:
Организм, ургамлын шаардагдах хэмжээгээр тэдгээрийг дараахь байдлаар ангилдаг.
1. Макронутриентууд
Эдгээр нь бодисын солилцооны процессыг явуулахад шаардагдах хамгийн их энергийг бие махбодоор хангах үүрэгтэй шим тэжээл юм.
Энэ бүлэгт нүүрс ус, уураг, липид эсвэл өөх тос орно. Мөн спирт ба органик хүчил.
2. Микроэлементүүд
Энэ бүлэгт зарим эрдэс бодис, витамин орно. Бичил тэжээл нь биед бага хэмжээгээр (миллиграммаас бага) шаардлагатай байдаг.
Тэд эрчим хүчний процесст метаболизмын зохицуулагч бодисын үүрэг гүйцэтгэдэг боловч субстрат биш юм.
Чиг үүрэг дагуу ангилах нь:
Хэдийгээр шим тэжээл нь бие махбодид янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэж чаддаг боловч боловсролын зорилгоор тэдгээрийг дараахь байдлаар ангилж болно.
1.Эрч хүчтэй
Эдгээр нь бодисын солилцоог эрчим хүч олж авахад тусалдаг бөгөөд ингэснээр амин чухал үүргээ гүйцэтгэж чаддаг. Энэ бүлэгт өөх тос ба нүүрс ус (нүүрс ус) багтдаг.
Уургийн хувьд хуванцар бүлэгт багтдаг ч гэсэн хэрэгцээнээс илүү их хэмжээгээр хэрэглэвэл эрч хүчтэй байж чаддаг.
2. Хуванцар
Хуванцарыг биеийн бүтцийн нэг хэсэг бөгөөд эд эс үүсэхэд нөлөөлдөг тул өсөлтийг нь зөвшөөрдөг тул тэдгээрийг бүтцийн гэж нэрлэдэг.
Энэ бүлэгт зарим липид (холестерол), уураг, нүүрс ус, фосфор, кальци зэрэг зарим эрдэс бодис орно.
3. Зохицуулагчид
Эдгээр нь биеийн метаболизмаас үүссэн химийн урвалыг хянах үүрэгтэй.
Зохицуулалтын шим тэжээлийг эрч хүчтэй, бүтээгч гэж нэрлэдэг бөгөөд амин дэм, кали, натри, кали зэрэг зарим эрдэс бодисуудад агуулагддаг.
Шим тэжээл тус бүрийн ангиллыг харгалзан үзэж зохих хэмжээгээр нь, тогтмол авч байж эрүүл хооллож, эсэн мэнд урт удаан наслах учиртай.
Ном зүй:
https://www.zurkh.mn/nutrition/ Шим тэжээл
Harper, A. (1999). "Шим тэжээлийн амин чухал чанарыг тодорхойлох нь."
https://www.bestnews.mn/r/14868 Шим тэжээл гэж юу вэ?